Zalecenia żywieniowe w nietolerancji laktozy

Tu jesteś:  Strona główna      Zalecenia żywieniowe w nietolerancji laktozy

Zalecenia żywieniowe w nietolerancji laktozy

Czym jest laktoza?

Laktoza to inaczej cukier mleczny, który w naturalnej formie występuje w mleku wszystkich ssaków (również w mleku kobiecym). Z chemicznego punktu widzenia laktoza jest dwucukrem składającym się z glukozy i galaktozy, do których jest trawiona w jelicie cienkim przez enzym zwany laktAzą, a następnie wchłaniania do krwiobiegu. Aktywność laktazy w jelicie cienkim maleje wraz z wiekiem – największa jest w okresie niemowlęcym, a od okresu wczesnego dzieciństwa, przez wiek młodzieńczy, aż do wieku dorosłego maleje nawet o około 90%.

Zmniejszona aktywność laktAzy lub jej całkowity brak w jelicie cienkim uniemożliwia trawienie laktOzy, która niestrawiona przechodzi do jelita grubego. Tam zaczyna być fermentowana przez bakterie jelitowe, co skutkuje nieprzyjemnymi dolegliwościami ze strony przewodu pokarmowego. Stan ten nazywany jest nietolerancją laktozy.

Objawy nietolerancji laktozy

Najczęściej występujące objawy nietolerancji laktozy to:

  • wzdęcia;
  • gazy;
  • uczucie pełności;
  • bóle brzucha;
  • biegunka;
  • kolka;
  • uczucie „przelewania” w brzuchu.

Stopień nasilenia tych objawów zależy od ilości spożytej laktozy (im większa dawka, tym bardziej nasilone objawy), a także od stopnia niedoboru laktazy i postaci spożytego pokarmu zawierającego laktozę.

Objawy nietolerancji laktozy mogą występować od 30 minut do kilku czy nawet kilkunastu godzin od spożycia produktu zawierającego laktozę, w związku z czym osoby cierpiące na jej nietolerancję często nie widzą związku pomiędzy występującymi u nich dolegliwościami a spożyciem mleka i produktów mlecznych.

Typy nietolerancji laktozy

Hipolaktazja pierwotna (dorosłych) wynika ze wspomnianego wcześniej naturalnego procesu zmniejszania aktywności laktazy następującego wraz z wiekiem – każdy człowiek traci zdolność efektywnego trawienia cukru mlecznego po zakończeniu okresu karmienia piersią. Czas i dynamika zmian aktywności laktazy zależne są od uwarunkowań genetycznych – mogą się znacznie różnić u poszczególnych osób oraz grup etnicznych. W Polsce pierwotny niedobór laktazy może dotyczyć nawet 37% ludności.

Hipolaktazja wtórna to nabyty niedobór laktazy, który może być spowodowany chorobami przebiegającymi z uszkodzeniem górnej części kosmków jelitowych, czyli miejsc, w których umiejscowiona jest laktaza. Prowadzi to do zaburzenia jej produkcji, a więc jednocześnie do zaburzenia trawienia laktozy. Stan ten możemy zaobserwować m.in. u osób cierpiących na chorobę Leśniowskiego-Crohna, zakażenia żołądkowo-jelitowe, celiakię, długotrwale przyjmujących leki (np. antybiotyki) czy nadużywających alkoholu. Ten typ niedoboru laktazy ma zwykle charakter przejściowy i mija wraz z regeneracją wcześniej uszkodzonych kosmków jelitowych jelita cienkiego.

Alaktazja to całkowity, genetycznie uwarunkowany brak laktazy w jelicie cienkim. Osoby cierpiące na alaktazję nie są zdolne do trawienia nawet najmniejszych ilości laktozy. Schorzenie to występuje jednak bardzo rzadko, a jego dietoterapia polega na całkowitym wyeliminowaniu z diety produktów zawierających laktozę.

Diagnostyka nietolerancji laktozy

Podstawowym, najczęściej stosowanym badaniem w rozpoznaniu nietolerancji laktozy jest wodorowy test oddechowy. Badanie to polega na podaniu pacjentowi określonej dawki laktozy, a następnie monitorowaniu w równych odstępach czasu stężenia wodoru w wydychanym powietrzu, który u osób zdrowych powinien być praktycznie nieobecny. U osób cierpiących na nietolerancję laktozy dochodzi natomiast do jej fermentacji przez bakterie jelitowe, w wyniku czego powstaje m.in. wodór, przez co jego stężenie w wydychanym powietrzu wzrasta. Wyniki wodorowego testu oddechowego mogą być jednak zafałszowane – może na to wpłynąć stosowanie antybiotyków lub palenie papierosów (w dymie papierosowym zawarty jest wodór). Ponadto badanie to nie pozwala określić typu niedoboru laktazy.

Test tolerancji laktozy z krwi to badanie polegające na pomiarze stężenia glukozy we krwi pacjenta po spożyciu laktozy. Laktoza powinna być rozłożona do glukozy i galaktozy, przez co stężenie glukozy we krwi powinno wzrosnąć. Jednak u pacjentów z nietolerancją laktozy, u których nie dochodzi do jej trawienia, wzrost glukozy praktycznie nie występuje, co daje podstawę do diagnozy.

Inne badania diagnostyczne przeprowadzane w przypadku podejrzenia nietolerancji laktozy to:

  • badanie pH stolca;
  • biopsja jelita cienkiego;
  • badania genetyczne.

Metodą, którą można przeprowadzić samodzielnie w celu diagnostyki nietolerancji laktozy jest próba eliminacyjna polegająca na całkowitym wykluczeniu z diety produktów zawierających laktozę na okres minimum dwóch tygodni. Jeśli w tym czasie dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego ustąpią, to można częściowo założyć, że jest to nietolerancja laktozy. Warto jednak potwierdzić tę diagnozę za pomocą wcześniej wymienionych badań.

Dieta bezlaktozowa

Produktami naturalnie zawierającymi laktozę są: mleko (nie tylko krowie, ale również owcze czy kozie) oraz produkty mleczne – sery (twarogowe, pleśniowe, żółte), napoje fermentowane (kefir, jogurt, maślanka), masłolody i inne. Ponadto laktozę można spotkać w wielu produktach, które teoretycznie nie powinny zawierać mleka, przez co osoby cierpiące na jej nietolerancję muszą być bardzo ostrożne w doborze artykułów spożywczych. Laktoza jest wykorzystywana do produkcji różnego typu produktów ze względu na właściwości jakie wykazuje:

  • podczas pieczenia powoduje brązowe zabarwienie produktu, co sprawia, że wykorzystywana jest do produkcji np. pieczywa czy frytek;
  • zapobiega krystalizacji roztworów cukru, przez co stosuje się ją do produkcji słodyczy;
  • w procesie wytwarzania leków wykorzystywana jest jako nośnik dla substancji czynnej;
  • polepsza smak, zapach, a także konsystencję wyrobów mięsnych.

Dieta bezlaktozowa polega na eliminacji produktów zawierających w swoim składzie laktozę. Jednak ze względu na różną zawartość tego dwucukru w poszczególnych produktach spożywczych oraz odmienne reakcje na spożyte pokarmy u poszczególnych osób, eliminacja ta powinna być stopniowa. Jako pierwsze z diety powinno się wykluczyć mleko krowie oraz mleko innych ssaków, a dopiero później (jeśli jest to konieczne) pozostałe produkty mleczne. Napoje fermentowane, takie jak kefir, jogurt czy maślanka, ze względu na zawartość w swoim składzie bakterii rozkładających laktozę do lepiej przyswajalnej formy, są zwykle dobrze tolerowane, dlatego najistotniejszą kwestią jest obserwacja własnego organizmu i na tej podstawie wykluczenie lub ograniczenie w diecie poszczególnych produktów zawierających laktozę i powodujących dolegliwości żołądkowo-jelitowe.

Konsekwencjami unikania lub ograniczania spożywania mleka i jego przetworów może być niedostateczna podażwapnia, którego produkty mleczne są najlepszym źródłem. Rozwiązaniem tego problemu będzie wybór produktów mlecznych bez laktozy, produktów fortyfikowanych w wapń (np. wzbogacanych napojów roślinnych), jego suplementacja lub dostarczanie z dietą dużych ilości produktów roślinnych bogatych w ten składnik.

Dieta bezlaktozowa powinna być stosowana jedynie u osób ze stwierdzoną nietolerancją laktozy, ponieważ długotrwałe niedostarczanie do organizmu produktów zawierających laktozę może skutkować zaprzestaniem produkcji enzymu laktazy, co z kolei może być przyczyną pojawienia się dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego po ponownym włączeniu do diety produktów z laktozą.

Źródła

  • Zatwarnicki P. Nietolerancja laktozy – przyczyny, objawy, diagnostyka. Piel. Zdr. Publ. 2014;4(3):273–276.
  • Mądry E, Krasińska B, Walkowiak J, Adamczak-Ratajczak A. Hipolaktazja, zespół złego wchłaniania laktozy, nietolerancja laktozy. Family Medicine & Primary Care Review 2011;13(2):334–336.
  • Michalczuk M, Sybilski AJ. Nietolerancje pokarmowe. Pediatr Med Rodz 2010;6(3):189-193.