IV Narodowy Kongres Żywieniowy – relacja

Tu jesteś:  Strona główna      IV Narodowy Kongres Żywieniowy – relacja

IV Narodowy Kongres Żywieniowy – relacja

„Otyłość, anoreksja, bulimia – dlaczego wciąż przegrywamy?” to temat IV Narodowego Kongresu Żywieniowego organizowanego przez Instytut Żywności i Żywienia w Warszawie, w którym tydzień temu (25-26 stycznia 2019) miałam przyjemność wziąć udział.

Podczas Kongresu po raz pierwszy zaprezentowana została nowa Piramida Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej Dzieci i Młodzieży. Ponadto eksperci w dziedzinie żywienia szukali rozwiązania problemu narastającej nadwagi i otyłości, szczególnie wśród dzieci i młodzieży. Poruszony został również temat aktywności fizycznej w profilaktyce i terapii chorób żywieniowozależnych, a także występujących w wieku młodzieńczym zaburzeń odżywiania, takich jak anoreksja, bulimia czy kompulsywne objadanie.

Poniżej podzieliłam się z Wami najciekawszymi faktami dotyczącymi nadwagi i otyłości jakie poruszone zostały podczas Kongresu. Początkowo planowałam również zdać relację z wykładów dotyczących zaburzeń odżywiania. Teraz jednak myślę, że problem anoreksji czy bulimii jest zbyt złożony. Są to choroby, które (szczególnie w początkowym stadium) niesamowicie ciężko jest rozpoznać, a ich leczenie jest trudne i powinno odbywać się przy współpracy kilku specjalistów naraz. Dlatego też postanowiłam na razie nie poruszać tego tematu, a w przyszłości poświęcić mu więcej czasu i stworzyć osobny post o zaburzeniach odżywiania.

Otyłość i nadwaga

Otyłość jest chorobą przewlekłą występującą najczęściej w krajach rozwiniętych, cechującą się nadmiernym nagromadzeniem tkanki tłuszczowej w organizmie.

Najłatwiejszy wskaźnik określający stopień nadwagi, to tzw. wskaźnik masy ciała (Body Mass Index, BMI), który można łatwo obliczyć na podstawie poniższego wzoru:

BMI = masa ciała [kg] / wzrost [m2] = kg/m2

Zależnie od wyniku można stwierdzić, czy nasza masa ciała jest prawidłowa, czy mamy niedowagę, nadwagę lub otyłość.
*Wskaźnik ten ma też wady i nie uwzględnia np. składu ciała – nie sprawdzi się on np. u kulturystów, u których będzie dosyć wysoki i spowodowany dużą masą mięśniową, a nie zawartością dużej ilości tkanki tłuszczowej.

Problem otyłości po raz pierwszy zaczęto dostrzegać w roku 1974. W renomowanych czasopismach ukazały się wówczas publikacje poruszające tematykę otyłości i jej konsekwencji zdrowotnych. Jednak dopiero pod koniec lat 90. został opracowany raport Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) poświęcony otyłości. Kolejny ważny krok – przyjęcie i podpisanie przez ministrów i delegatów 48 krajów Regionu Europejskiego WHO „Europejskiej Karty Walki z Otyłością”– nastąpił dopiero w 2006 roku. Założeniem Karty był widoczny postęp w walce z otyłością, jaki powinien zostać osiągnięty w ciągu 4-5 lat od jej podpisania, a odwrócenie trendu narastania otyłości powinno być możliwe do 2015 roku. Dziś, w ciągu ponad dekady jaka upłynęła od podpisania Kartynie udało się nie tylko odwrócić, ale nawet zahamować trendu narastania otyłości. W dalszym ciągu częstość jej występowania dramatycznie rośnie, a co za tym idzie – rośnie odsetek chorób będących jej skutkiem (cukrzyca typu 2, niektóre nowotwory, zawał serca, udar).

Główną przyczyną otyłości i nadwagi jest brak równowagi energetycznej pomiędzy ilością kilokalorii (kcal) spożywanych a wydatkowanych. Najprościej mówiąc oznacza to, że jemy za dużo, a za mało się ruszamy. Skoro więc mamy świadomość tego, co w największym stopniu przyczynia się do rozwoju otyłości, wiemy jak ważny wpływ na jej zapobieganie i leczenie ma aktywność fizyczna oraz znamy podstawy prawidłowego żywienia…

…dlaczego wciąż przegrywamy?

Problem ten jest złożony i ma wiele przyczyn. Dotychczasowe projekty przeciwdziałania nadwadze i otyłości były i nadal są źle zorganizowane, niewystarczające. W szkołach i miejscach pracy brakuje akcji edukacyjnych, a rozpoczęty program reformulacji produktów spożywczych następuje powoli. Dodatkowo do wzrostu rozpowszechnienia nadwagi i otyłości przyczynia się szereg innych, ważnych, związanych z rozwojem cywilizacyjnym oraz niezależnych od wartości energetycznej diety, czynników ryzyka:

  • powszechne i bardzo częste używanie urządzeń elektronicznych (telewizorów, komputerów, smartfonów, tabletów) – wiadomo obecnie, że korzystanie z nich powyżej 2 godzin dziennie, zwłaszcza w przypadku dzieci, może prowadzić do zaburzeń neurohormonalnych w organizmie, sprzyjających zwiększonemu spożyciu energii i spowolnieniu metabolizmu;
  • zaburzenia snu: zbyt krótki i mało efektywny sen – najkorzystniejsze jest przeznaczenie na sen od 7,5 do 8,5 godzin dziennie;
  • narażenie na przewlekły stres – w sytuacjach stresowych dochodzi do wzrostu poziomu kortyzolu, co z kolei powoduje m.in. zwiększenie stężenia glukozy we krwi;
  • zanieczyszczenie środowiska – przypuszcza się, że zanieczyszczenia znajdujące się w powietrzu mogą prowadzić do powstania stanu zapalnego w organizmie oraz do zaburzeń metabolicznych. Najbardziej narażoną grupą na ten niekorzystny wpływ są dzieci i młodzież.

Dlatego też, aby pokonać otyłość, należy stosować się nie tylko do zaleceń żywieniowych oraz podejmować każdego dnia aktywność fizyczną, ale zadbać również o odpowiednią ilość i jakość snu, ograniczyć korzystanie z urządzeń elektronicznych oraz zminimalizować ilość doświadczanych sytuacji stresowych.

Żywienie kobiety w ciąży
a nadwaga dziecka

Dzięki badaniom medycznym wiemy, że predyspozycja do otyłości częściowo kształtuje się już na etapie życia płodowego. Do silnych czynników ryzyka otyłości u dziecka zaliczamy:

  • otyłość matki przed zajściem w ciążę,
  • nadmierny przyrost masy ciała kobiet ciężarnych – w Polsce dotyczy on aż 48% pacjentek, a w największym stopniu kobiet, które już przed zajściem w ciążę mają nadwagę lub są otyłe. We krwi pępowinowej noworodków tych kobiet często stwierdza się podwyższony poziom leptyny i glukozy, a w okresie wczesnoszkolnym ich dzieci mają trzykrotnie większe ryzyko otyłości;
  • cukrzyca w czasie ciąży (cukrzyca ciążowa);
  • szybkie przybieranie na wadze w okresie niemowlęcym.

Dzieci matek, u których występuje jeden z ww. elementów, mają przy porodzie większą zawartość tkanki tłuszczowej, większą masę ciała, a ryzyko makrosomii (urodzeniowej masy ciała > 4000 g) wzrasta dwukrotnie.

Przyczyny nadmiernego tycia kobiet ciężarnych nie są wyjaśnione. Zgodnie z zaleceniami, w okresie ciąży należy spożywać dodatkowo około 300-400 kcal w II trymestrze i 400-500 kcal w III trymestrze ciąży. Do głównych nieprawidłowości diety kobiet ciężarnych zaliczane jest małe spożycie warzyw, ryb, mleka i jego przetworów, a nadmierne cukrów i tłuszczów nasyconych. Czynnikiem zbyt dużego przybierania na wadze może być również brak ruchu i siedzący tryb życia kobiet. W świetle danych polskich 39-56% kobiet ciężarnych nie podejmuje żadnej, rekreacyjnej aktywności fizycznej. Natomiast w prawidłowo przebiegającej ciąży aktywność fizyczna powinna trwać co najmniej 150 minut tygodniowo i najlepiej, aby była realizowana każdego dnia. Aktualnie taka aktywność dotyczy niestety mniej niż 15% kobiet.

Powikłania otyłości

  • Psychiczne – demencja, depresja, niepokój,
  • metaboliczne – astma, stłuszczenie wątroby, kamienie żółciowe, bezpłodność, nowotwory, dna moczanowa, cukrzyca typu 2, stan przedcukrzycowy, cukrzyca ciążowa, choroby sercowo-naczyniowe (udar, dyslipidemia, nadciśnienie tętnicze, choroba wieńcowa, niewydolność serca),
  • mechaniczne – bezdech senny, przewlekły ból pleców, nietrzymanie moczu, choroba stawów, obniżenie sprawności fizycznej.

Otyłość u dzieci
– konsekwencje psychiczne

  • Poczucie niższości oraz brak akceptacji i przyjaźni z innymi,
  • uczucie zazdrości wobec innych dzieci i odrzucenie przez rówieśników,
  • złość skierowana przeciwko dorosłym,
  • odrzucenie społeczne i poczucie własnej nieadekwatności, obniżona motywacja,
  • zależność i brak pewności siebie, obniżone poczucie własnego „Ja”,
  • nieśmiałość, bojaźliwość i osiągnięcia szkolne poniżej możliwości,
  • niepokój, zachowania szkodliwe społecznie, agresywne, buntownicze.

Piramida Zdrowego Żywienia
i Stylu Życia Dzieci i Młodzieży

Wiedza o żywieniu i elementach stylu życia oraz ich wpływie na zdrowie człowieka jest ogromna, podlega stałej ewolucji i zmianom. Badania naukowe w ostatnich latach wykazały, jak ważne w prawidłowym rozwoju dzieci i młodzieży oraz zapobieganiu otyłości i innym chorobom są: aktywność fizyczna, prawidłowy sen oraz przestrzeganie zasad korzystania z urządzeń elektronicznych. Dlatego też w nowej Piramidzie zaprezentowanej po raz pierwszy podczas IV Narodowego Kongresu Żywieniowego, oprócz prawidłowego żywienia i podejmowanej w ciągu dnia aktywności fizycznej, podkreślane jest ogromne znaczenie stylu życia w zachowaniu zdrowia oraz prewencji różnych chorób.

Piramida Zdrowego Żywienia i Stylu Życia Dzieci i Młodzieży jest prostym, krótkim i zwięzłym sposobem przedstawienia zasad prawidłowego żywienia i najważniejszych elementów stylu życia. Kierowana jest ona do dzieci i młodzieży w wieku od 4 do 18 lat, ich rodziców oraz personelu przedszkoli i środowiska szkolnego (dyrektorów, nauczycieli, intendentów – odpowiadających za żywienie zbiorowe w szkołach). Jest ona graficznym opisem różnych grup produktów spożywczych, niezbędnych w codziennej diecie, przedstawionym w odpowiednich proporcjach.

Jak rozumieć Piramidę? Im wyższe piętro Piramidy, tym mniejsza ilość i częstość spożywanych produktów z danej grupy żywności.

Podstawą Piramidy jest aktywność fizyczna, na którą dzieci i młodzież powinny przeznaczać przynajmniej 60 minut dziennie. Zapewnia ona dobrą kondycję fizyczną, prawidłową sylwetkę i sprawność umysłową. Młodzież powinna pamiętać również o ćwiczeniach (co najmniej trzy razy w tygodniu) zwiększających tkankę mięśniową i mineralizację kości, a zmniejszających tkankę tłuszczową.

W nauce o żywieniu przybyło wiele nowych dowodów na to, że warzywa i owoce powinny być podstawą żywienia – dlatego też w dalszym ciągu umieszczane są na pierwszym piętrze Piramidy. Produkty te są głównym źródłem witamin, składników mineralnych, błonnika oraz naturalnych przeciwutleniaczy (antyoksydantów), które usuwają szkodliwe dla organizmu wolne rodniki tlenowe. Regularne jedzenie warzyw i owoców zmniejsza ryzyko rozwoju wielu chorób, w tym cukrzycy typu 2, nadciśnienia, niedokrwiennej choroby serca, niektórych nowotworów. Najkorzystniej jest je spożywać na surowo lub minimalnie przetworzone, ponieważ w takiej formie zachowują one najwyższą wartość odżywczą. Barwa warzyw i owoców wiąże się z zawartością określonych substancji, które mają wpływ na ich właściwości zdrowotne, dlatego, aby dostarczyć organizmowi wszystkich składników pokarmowych, należy spożywać różnobarwne warzywa i owoce, najlepiej w ilości co najmniej 400 g dziennie. Przy czym warto zaznaczyć, że należy spożywać więcej warzyw niż owoców.

Produkty zbożowe powinny być składnikiem większości posiłków, dlatego znajdują się na kolejnym piętrze Piramidy. Należy spośród nich wybierać te pełnoziarniste (mąki i pieczywo razowe, grube kasze, pełnoziarniste makarony, ryż brązowy, płatki owsiane), które dostarczają węglowodanów złożonych, a więc są doskonałym źródłem energii potrzebnej rosnącemu i rozwijającemu się organizmowi. Przy wyborze tych produktów warto zwrócić uwagę na ich skład – ciemne pieczywo nie zawsze jest pieczywem razowym (może być np. barwione karmelem), a część z tych produktów (jak niektóre płatki śniadaniowe) często zawiera dodatek cukru, który w codziennej diecie powinien być ograniczany.

Produkty mleczne, znajdujące się na kolejnym piętrze Piramidy, są najlepszym źródłem dobrze przyswajalnego wapnia– składnika niezbędnego do budowy zdrowych kości i zębów. Ich zalecana dzienna ilość spożycia to przynajmniej 3-4 szklanki mleka, które można zastąpić jogurtem naturalnym, kefirem, maślanką czy (częściowo!) serem.

Przedostatnie piętro Piramidy to źródła białka, czyli mięso, ryby, jaja oraz nasiona roślin strączkowych. Należy wybierać mięso chude, natomiast ograniczać produkty mięsne przetworzone, których nadmierne spożycie jest niekorzystne dla zdrowia. Przynajmniej dwa razy w tygodniu warto jeść ryby, przede wszystkim morskie, które zawierają cenne dla zdrowia wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3 odgrywające zasadniczą rolę w rozwoju i prawidłowym funkcjonowaniu mózgu, układu nerwowego i wzroku. Nasiona roślin strączkowych stanowią doskonałą alternatywę dla mięsa i jeśli spożywa się je w połączeniu z zalecanymi pełnoziarnistymi produktami zbożowymi – dostarczają wszystkich niezbędnych aminokwasów.

Ostatnie piętro Piramidy to tłuszcze. W diecie należy ograniczyć spożywanie tłuszczów nasyconych z produktów zwierzęcych na rzecz tłuszczów jedno- i wielonienasyconych znajdujących się w olejach roślinnych (z wyjątkiem kokosowego i palmowego będących źródłami głównie tłuszczów nasyconych). Dlatego najlepiej jest wybierać olej rzepakowy, ponieważ ma on najkorzystniejszy skład kwasów tłuszczowych, oliwę z oliwek, świeżo zmielone siemię lniane, orzechy włoskie oraz awokado.

W Piramidzie podkreśla się również jak ważne jest ograniczenie do minimum lub najlepiej całkowite zrezygnowanie ze spożycia wyrobów cukierniczych, słodyczy i słodkich napojów, które przyczyniają się do rozwoju nadmiernej masy ciała oraz próchnicy, a także dań typu fast-food, które zawierają sprzyjające chorobom krążenia tzw. tłuszcze trans oraz duże ilości soli, która w nadmiernych ilościach sprzyja rozwojowi nadciśnienia, udarom, nowotworom oraz otyłości.

Jakie zmiany zostały wprowadzone do Piramidy?

Oprócz powyższych zaleceń dotyczących prawidłowego żywienia i aktywności fizycznej, w Piramidzie zwraca się również uwagę na to, jak istotne jest:

  • ograniczenie czasu korzystania z urządzeń elektronicznych, ponieważ im więcej czasu spędza się przed ekranem telewizora czy komputera, tym mniej zostaje go na sprzyjającą zdrowiu aktywność fizyczną. Wykazano, że spędzanie czasu przed urządzeniami elektronicznymi sprzyja nałogowi podjadania niezalecanych produktów oraz spożywaniu większej ilości reklamowanej żywności, co może prowadzić do nieprawidłowego odżywienia i problemów zdrowotnych. Dlatego też zaleca się, aby ograniczyć oglądanie telewizji i korzystanie z komputera oraz innych urządzeń elektronicznych do 2 godzin dziennie;
  • dbanie o odpowiednią higienę jamy ustnej, czyli mycie zębów po każdym posiłku, stosowanie nici dentystycznych, chodzenie na regularne wizyty do stomatologa. Pozwoli to zapobiec rozwojowi próchnicy i wielu innym chorobom, które mogą wystąpić w przyszłości, takim jak miażdżyca czy choroby przewodu pokarmowego;
  • dbanie o odpowiednią ilość i jakość snu – dzieci od lat 6 do 12 powinny spać minimum 10 godzin dziennie. W innym wypadku mogą mieć one problemy z koncentracją uwagi podczas pobytu w szkole. Ponadto niedobór snu może przyczyniać się do wystąpienia nadmiernej masy ciała. Warto kłaść się spać regularnie o tej samej porze, unikając przed snem oglądania telewizji, przeglądania smartfona czy innych urządzeń elektronicznych;
  • regularne kontrolowanie rozwoju fizycznego będące jednym z elementów ułatwiających zachowanie dobrego stanu zdrowia. Regularne przeprowadzane pomiary pozwalają na odniesienie wyników do krajowych norm rozwoju oraz na diagnozę, czy są one prawidłowe dla określonego wieku i płci. Powtarzanie pomiarów co pewien czas pozwala na ocenę, czy tempo wzrastania jest optymalne. Umożliwia wczesne wykrywanie ewentualnych odchyleń od normy oraz przeciwdziałanie trwałym zmianom upośledzającym rozwój lub stan zdrowia. Pomiary wysokości i masy ciała oraz proporcji między nimi służą zapobieganiu zaburzeniom rozwojowym, a także wczesnej profilaktyce chorób dietozależnych (na tle niedoborów lub nadmiarów w spożyciu żywności). Generalnie sprzyjają poprawie stanu zdrowia dzieci i młodzieży.

Należy ponadto pamiętać o regularnym spożywaniu posiłków w 3-4 godzinnych odstępach, co zapewni lepszy metabolizm i optymalne wykorzystanie składników odżywczych, a także będzie sprzyjać prawidłowej sprawności umysłowej i fizycznej organizmu. W przypadku dzieci i młodzieży szczególnie ważne jest, aby nigdy nie zapominać o spożyciu pierwszego śniadania, które prawidłowo skomponowane pod względem odżywczym jest niezbędne do właściwego rozwoju organizmu oraz wpływa na koncentrację uwagi w czasie lekcji i zdolność do nauki w szkole.

Dodatkowo warto pamiętać o piciu co najmniej 6 szklanek wody dziennie – do posiłku i między posiłkami, która pomoże dzieciom m.in. w zwiększeniu koncentracji uwagi podczas przyswajania nowych wiadomości na lekcjach.

Fakty o nadwadze i otyłości

  • Cięcie cesarskie o 60% zwiększa ryzyko otyłości u dziecka.
  • W badaniach nad związkiem ADHD i otyłości przeprowadzanych od 2002 roku wykazano podwyższony poziom objawów ADHD w grupie leczonych klinicznie pacjentów z otyłością.
  • Polska jest krajem o największej częstotliwości (%) występowania stanu przedcukrzycowego na świecie!!!
  • Wraz ze wzrostem wskaźnika BMI rośnie ryzyko nowotworów (m.in. nerek, wątroby, żołądka, trzustki, jelita grubego).
  • Wyższe BMI w wieku dziecięcym związane jest z istotnie wyższym ryzykiem wystąpienia choroby niedokrwiennej serca w życiu dorosłym. Nadmiar masy ciała w okresie dojrzewania związany jest z 2-krotnie wyższym ryzykiem zgonu z powodu choroby niedokrwiennej serca, bez związku z masą ciała w starszym wieku.
  • Zachowania żywieniowe dziecka kształtowane są od pierwszych miesięcy jego życia.
  • Karmienie piersią, umiejętne rozszerzanie diety oraz dobór żywności sprzyjają prawidłowym zachowaniom (nawykom) żywieniowym.
  • Prozdrowotny styl życia rodziny, w tym właściwe żywienie, wzmacnia prawidłowe zachowania żywieniowe dziecka – dziecko obserwuje co jedzą rodzice i wzoruje się tym.
  • Prawidłowe żywienie dzieci ma wpływ na ich optymalny rozwój psychiczny, fizyczny i motoryczny, kształtowanie systemu immunologicznego, funkcjonowanie całego organizmu oraz ryzyko wystąpienia w dorosłości przewlekłych chorób dietozależnych, w tym otyłości.
  • 90% dzieci i młodzieży w Polsce żywi się nieprawidłowo: spożywają nadmierne ilości kilokalorii (kcal), cukru, tłuszczu i soli przy jednoczesnym zbyt niskim spożyciu witamin C, E, D, wapnia, żelaza i innych składników. Spożywają oni również zbyt małą liczbę posiłków – często omijają I lub II śniadanie.
  • Średnie spożycie warzyw i owoców przez dzieci w wieku szkolnym w Polsce wynosi 283 g/osobę/dzień (71% minimalnego zalecenia WHO).
  • Szczególnym problemem polskich dzieci jest niskie spożycie wody i wysokie spożycie napojów słodzonych. Wydaje się, że obecnie możemy uznać napoje słodzone jako jeden z głównych żywieniowych czynników ryzyka rozwoju otyłości u dzieci.
  • Obecnie w Polsce zaledwie 30% mężczyzn i 40% kobiet ma prawidłową masę ciała.
  • W ciągu 40 lat nastąpił 11-krotny wzrost otyłości u dzieci i młodzieży – 11 mln w 1976 r., 124 mln w 2016 r!!!
  • Z nadwagą lub otyłością zmaga się co piąty uczeń, co jest najbardziej niepokojącym trendem.
  • W Polsce w grupie 8-latków otyłość i nadwaga występują łącznie u 31% dzieci, częściej u chłopców.
  • Redukcja nadmiernej masy ciała oparta wyłącznie na radykalnej diecie jest mało efektywna i ryzykowna dla zdrowia – prowadzi do obniżenia tempa metabolizmu, powoduje radykalne obniżenie masy mięśniowej, zakłóca procesy odpornościowe ustroju, zwiększa ryzyko efektu „jo-jo”, schorzeń sercowo-naczyniowych, cukrzycy typu 2 oraz wzmaga poczucie lęku i ryzyko depresji.
  • Aktywność fizyczna wpływa korzystnie na metabolizm lipidowy, obniża cholesterol frakcji LDL i poziom triglicerydów, poprawia poziom glukozy we krwi oraz kondycję kości, stawów i wiązadeł.
  • Zjawiskiem o narastającej tendencji wśród nastolatków, a szczególnie 15-letnich dziewcząt jest niedowaga. Bardzo często obserwuje się u nich nieadekwatny obraz swojego ciała, czyli nieuzasadnione postrzeganie siebie jako osoby z nadmierną masą ciała.
  • Aż 57,5% polskich 15-letnich uczestniczek badania HBSC (2018), które miało prawidłową masę ciała, uważało się za osoby „zbyt grube”.